Tako da su posle Riblje Čorbe, Plavog orkestra i Bajage, gosti mogli da vide i čuju popularnog Džekija, koji je svoj nastup je počeo pesmom Nedelja, da bi zatim u dva bloka pesama otpevao dosta svojih, ali i hitova različitih kolega, kao što su Aca Lukas i Toma Zdravković. Atmosfera je bila više nego vrela, a Ramadanovski se svojski potrudio da tako i bude, jer je tokom koncerta uz brze pesme izvodio svoje specijalne koreografije, čak i piruete, što je publika pozdravila ovacijama!

Foto: Perica Ninkovic
Tekst: Daniel Čale

Dvorac je okružen danas veoma zapuštenim parkom koji je nekada bio uređen po principu engleskih vrtova. U istom parku nalaze se i zgrade koje su služile kao pomoćni objekti dvorca, dok se danas u njima nalazi sirotinja čije je mesto do skoro bilo na ulici. Što se samog dvorca tiče, u njemu niko ne živi i evidentirano je kulturno dobro.

Nekada, enterijer je bio zaista impresivan. Dvorac Baba Pusta blistao je okićen kaminom, raskošnim lusterima, predmetima od mermera i punog drveta. Nameštaj koji ga je krasio bio je izrađen specijalno po narudžbini plemićke porodice Fernbah, kojoj je dvorac i pripadao, i bio je od velike vrednosti. Nažalost, sve je potpuno uništeno.

U prizemlju dvorca smeštena je mala porodična kapela do koje se dolazi oslikanim ulaznim hodnikom. Ona nije u ni malo boljem stanju od bilo koje druge prostorije dvorca, no ipak je još uvek moguće na njenim zidovima videti freske anđela i nekih svetaca.

Potrebno vam je:

200g brašna
200g kristal šećera
7 jaja (u jednu posudu sipati belanca, a u drugu žumanca)
100 g šećera u prahu

Priprema:

Zagrejati rernu na 200 stepeni i posudu u kojoj će se patišpanja peći namazati sa malo masti ili ulja i posuti brašnom kako se testo ne bi zalepilo. U jednoj posudi mikserom dobro umutiti belanca sa 100g šećera, a kad smesa postane vrlo gusta dodati joj žumanca i ostatak šećera. Kada ste sve to dobro umutili, dodajte na kraju brašno, ali ovoga puta mešajte varjačom, a ne mikserom. Kada su se svi sastojci dobro sjedinili, sipajte testo u pleh, smanjite temperaturu na 180 stepeni i pecite patišpanju 20 minuta. Kada je budete uzvadili iz rerne, pospite je prah šećerom, pričekajte koji minut da se ohladi, a onda navalite!

Manastir Žiča crkvenu samostalnost je stekao 1219. godine, nakon čega je postao sedište autokefalne srpske arhiepiskopije. On je mesto na kome su ustoličeni mnogi episkopi, ali i kraljivi loze Nemanjića.

Manastir Žiča mnogo puta je bio razaran, uglavnom od strane Turaka Osmanlija koji ni prema kome i ni prema čemu nisu imali milosti. Na svu sreću, dočekao je i svoju obnovu i to u periodu između Prvog i Drugog svetskog rata.

Kao što je već rečeno na samome početku, manastir Žiča je zadužbina Stefana Prvovenčanog. Naime, smatra se da je čin njegovog krunisanja obavljen upravo ovde i to 1217. godine kada mu je papa Honorije III uručio kraljevski venac. Samo dve godine kasnije, njegov brat Sveti Sava postavljen je za prvog srpskog arhiepiskopa.

Od 1979. godine manastir Žiča proglašen je za spomenik kulture od izuzetnog značaja i nalazi se pod zaštitom države Srbije.

Po nastanku Gračanice, u njoj je živelo na stotine monaha koji su svoje dane osim u molitvi provodili i baveći se umetnošću, najčešće slikanjem. U 16. veku manastir je bio središte novobrdskog mitropolita koji upravo ovde osnovao i jednu od prvih štamparija na ovim prostorima. Međutim, manastir Gračanica pretrpeo je strašna razaranje usled turskih zuluma, te je tako na neko vreme bio napušten. Međutim, kada se Drugi Svetski rat završio, nekolicina monahinja odlučila je da ga obnovi i tako je postao ženski manastir. U njemu sada živi oko 20 sestara koje vezu, koje se bave ikonopisanjem, neke poljoprivredom, ili nekim drugim monaškim poslušanjima.

Što se tiče arhitekture, manastir Gračanica izgrađen je od tesanog kamena koji je polagan u redove dvojnih ili trojnih opeka, ima tri apside i pet kubeta sa osnovom upisanog krsta. Što se tiče spoljne priprate, ona je sagrađena u doba kneza Lazara Hrebeljanovića.

Gračaničke freske

Zidovi Gračanice oživljeni su portretima srpskih arhiepiskopa, patrijarha, a tu je i freska na kojoj je prikazana sahrana gračaničkog mitropolita Dionisija. Neke od najlepših fresaka jesu ciklusi Rođenja Gospodnjeg, ali i Vaseljenskih sabora. Centralni luk oslikan je likom kralja Milutina i njegove žene Simonide, vizantijske princeze, dok se na prednjem delu naosa nalaze freska strašnog suda i stablo dinastije Nemanjić.

Što se ikona tiče, manastir Gračanica ima vrlo bogatu riznicu među kojima je najznačajnija ikona koja potiče iz 14. veka, ikona Hrista Milostivog.

Iako se zna kada je sagrađen manastir Crna Reka, ipak ne postoje podaci o njegovom ktitoru, ili bar još uvek nisu pronađeni. Jedan je od retkih manastira koji nije rušen, te je sačuvao svoj prvobitni izgled, ali i najvredniji živopis iz 16. veka. Takođe, ovde se nalaze mošti Petra Koriškog, podvižnika iz XIII veka čija isposnica i danas postoji u blizini Markovog manastira. Njegovo telo prebačeno je u Crnu Reku u 16. veku. U drugoj polovini 17. veka ovde su bile smeštene i mošti Stefana Prvovenčanog koje su potom vraćene u manastir Studenica.

Vrlo interesantan podatak jeste to da je upravo u ovom manastiru tokom turske vladavine osnovana prva osnovna škola za srpsku decu na teritoriji Ibarskog Kolašina. Početkom 18. veka manastir Crna Reka imao je i pisarnicu u kojoj su sastavljane, ali i prepisivane bogoslužbene knjige, a tu je bila i škola za monahe.

Do nedavno, manastir Crna Reka bio je gotovo nepoznat. Međutim, uspeo je da privuče vernike ne samo iz Srbije, već i ljude pravoslavne vere iz čitavog sveta.

Nekoliko kilometara od manastira nalazi se i rehabilitacioni centar koji poseduje i kapelu posvećenu Svetom Simeonu Bogoprimcu.

Ovaj manastir je dugo vekova važio za jedan od najznačajnijih o čemu svedoči i činjenica da se pominje u Studeničkom tipiku, kao i njegov iguman koji je učestvovao u izboru studeničkog igumana. Takođe, manastir Banja mesto je na kome počivaju tela nekih od najistaknutijih porodica iz doba vladavine cara Dušana i Uroša. Nekada, manastir je čak bio mauzolej Vojnovića, ugledne vlastelinske porodice.

U sklopu manastirskog kompleksa nalaze se već pomenuti manastir, crkva posvećena Svetom Nikoli, crkva Uspenja i temelji crkve Svetog Ilije. Crkvu Svetog Nikole sagradio je Stefan Dečanski 30-ih godina 14. veka. Tokom godina, bila je više puta razarana od strane Turaka, a nešto značajniju obnovu doživela je pred sam kraj 16. veka.

Osnova crkve koja je posvećena Svetom Nikoli je u obliku upisanog krsta sa polukružnim apsidom, dve polukružne niše na istoku, tremom na zapadu i pripratom. Što se živopisa crkve tiče, stariji potiče iz 14. veka, a mlađi s kraja 16. veka. Ovaj poslednji radili su slikari iz slikarske radionice iz Peći.

Neki od najstarijih i najdragocenijih predmeta koje manastir Banja čuva jesu darohranilica iz 16. veka, nekoliko čaša sa likom Svetog Nikole, kandila, putiri, predmeti od gorskog kristala, dve ripide, kao i mnogi drugi predmeti koji se koriste prilikom pravoslavnog crkvenog obreda.

Selo Gornja Kravarica se prvi put pominje u prvoj polovini 16. veka, kao nahija Užica, mesto sa svega 19 domova. Međutim, broj stanovnika je do kraja 19. veka skočio na 720. U jednom dokumentu koji se tiče  Dragačeva, a koji potiče iz 1902. godine govori se da su u Gornjoj Kravarici najstarije porodice nepoznatog porekla, a to su: Stanojevići, Tomaševići, Jelići, Joksimovići, Boškovići, Danilovići, Bogićevići, Baralići, Mijailovići, Danilovići, Trifunovići, Rosići, Kovačevići, Perovići, Petrovići i Radičevići.

Nažalost, broj stanovnika se od tada pa do danas znatno smanjio, s obzirom da poslednji popis govori da ih ima otprilike oko 500.

Međutim, prirodu kakvom raspolaže selo Gornja Krvarica teško je precizno opisati u nekoliko reči. Ona mami kada njome zaveje sneg, milina je leškariti u hladu pod nekim starim hrastom dok sunce prži tokom leta, jesenje lišće čini da selo izgleda kao pozlaćeno, dok je prolećni crkvut ptica ovoga kraja naročito privlačan. Jednostavno, Gornja Krvarica je pravo mesto da se makar na dan-dva pobegne od svima dosadne gradske verve, mesto u kome vam neće biti teško da svoj mozak pošaljete na kratki odmor.

Biciklističke ture koje vode do Rimskog bunara pravi su izbor za sve ljubitelje sporta, bilo da se radi o profesionalnom, bilo o rekreativnom bavljenju njime. Ova vožnja će okrepiti vaše telo, ali i duh, a predeli pored kojih staze prolaze čine da svako ko jednom dođe poseti Gornju Krvaricu makar još koji put.

Šetnje planinom Golubac nisu ništa manje interesantne. Svi zaljubljenici u prirodu i fotografiju ovo vide kao izuzetnu priliku da zabeleže svaki kutak ove čarobne planine, ovog spokojnog mesta.

Dvorac Ilion gleda na travnjak na čijem mestu je nekada bio prostrani, vrlo ukusno uređeni park, dok se u dvorištu zamka nalazi česma Patrijarhovac. Česma je sagrađena 60-ih godina 19. veka, a posvećena je Bogojavljenju.

Danas se u dvorcu nalazi Gradski muzej Sremskih Karlovaca sa etnološkom zbirkom predmeta, a tu su i soba i kuhinja koje potiču iz perioda nastanka zamka.

Danas, u velikom dvorcu se nalazi osnovna škola Branko Radičević, dok mali dvorac još uvek nema svoju namenu. No, i jedan i drugi su spomenici kulture od izuzetno velikog značaja baš kao i park prirode u kome su smešteni.

Staklena sudbina

I jedan i drugi dvorac Lazarebić bili su nešto najveličanstvenije u mestu Veliko Središte. Naime, reč je o manje-više siromašnom mestu, sa kućama čiji kvalitet je bio daleko ispod proseka, dok su ove dve građevine potpuno odudarale od takve okoline. Braća Lazarević su bila vrlo ponosna na svoj posed, ali sve im je uvek bilo nedovoljno luksuzno. Stalno su hteli više, stalno još. Naslutićete, preterali su u svojim prohtevima.

Lazarevići su obožavali zimu, do te mere da su uspeli sebi da omoguće da se sankaju čak i tokom leta. Naime, iz Pančeva su naručivali staklo po kome su se klizali. Međutim, žena jednog od braće je propala kroz staklenu stazu i skroz se isekla. No, oni na ovo upozorenje nisu ni obratili pažnju, već su nastavili da uživaju u zimskim čarolijama u sred leta.

Leto pre napuštanja dvorca, Lazareviću su naručili da im se donese specijalno mat staklo. Međutim, u trenutku kada su se spustili sankama po njemu, naglo je zahladnelo i staklo je od silne hladnoće puklo na bezbroj delova. Od tada, braća su obolela od staklene bolesti, te je staklo počelo da im se priviđa svuda. Ubrzo nakon toga napustili su zamak.

Sveti Luka je u Antohiji i Tazru izučio medicinu, te je radio kao lekar najčešće na brodovima koji su prevozili putnike i po nekoliko nedelja. Osim toga, smatra se začetnikom ikonopisanja, s obzirom da mnogi izvori tvrde da je upravo Sveti Luka naslikao prvu ikonu, ikonu Isusa Hrista, a potom i ikone Bogorodice i apostola Petra i Pavla.

Oko 60. godine napisao je Sveto Jevanđelje po Luki, a zatim i Dela apostolska.

Kada je imao 84. godine, idolopoklonci su oduzeli život Svetom Luki obesivši ga na drvo masline u gradu Tebi.

Svetog Luku srpska pravoslavna crkva slavi 31. oktobra, a rimokatolička 18. oktobra. Smatra se zaštitnikom doktora, umetnika, zlatara, mesara i neoženjenih muškaraca. Njegov grob časti nalazi se u Padovi u crkvi svete Justine.

Gradeći dvorac Kapetanovo, stvaraoci su uzor pronalazi u srednjevekovnim zamcima, te su ga izgradili u neogotičkom stilu. U pitanju su vrlo skladne proporcije koje odgovaraju romantičarskim načelima koja se tiču tipa i oblika građevine. Prozori na spratu imaju prelomljen tzv. gotski lk, a završavaju se polulučno. Što se tiče prizemlja, ono je kao imitacija kamenih blokova četvrtastog oblika sa ispupčenom soklom. Prvih godina njegovog postojanja, dvorac je bio okružen parkom ispunjenim zelenilom u centru kojeg se nalazila fontana.

Legenda o dvorcu Kapetanovo

Bilo je leto, avgust 1938. godine. Vlasnik zamka, Botka Bela, izgubio je svoje bogatstvo. Međutim, to još i nije bila tako velika nesreća u poređenju sa onom koja je usledila samo nekoliko dana kasnije pošto je saznao da je bankrotirao. Njegova žena, nemogavši da se pomiri sa gubitkom dvorca, polila se benzinom i zapalila. Sve što je ostalo od nje nakon tog nemilog događaja bio je pramen njene plave kose. Taj pramen dugo je obletao oko dvorca. Legenda kaže da se, posle ove tragedije, svake godine na Svetog Iliju, u jednoj od odaja zamka pojavljuje senka plavokose žene.

Dvorac Kapetanovo danas je adaptiran u hotel, ali i registrovan kao spomenik kulture.

Negde početkom 20. veka, vojvođanski veleposednik Bogdan Dunđerski nasledio je od svoga oca 2500 jutara zemlje, koje je iskoristio da na ovom posedu izgradi dvorac koji će po njemu i dobiti ime. Neki su mišljenja da ga je sagradio iz čistog inata kako bi dokazao zlim jezicima da nije propao. Dvorac je bio ostvarenje njegovih momačkih snova: u njemu je neretko organizovao zabave kojima su prisustvovali najugledniji ljudi toga vremena, ali i mnošvo prelepih žena koje su uživale u njegovom društvu. Dunđerski se zbog ljubavi prema ovakovom načinu života nikada nije oženio.

Dvorac Dunđerski nastao je u periodu od 1919. do 1923. godine. Čine ga četiri ugaone kule neogotskog stila, a ulazi, kojih inače ima dva, pripadaju neoklasičnom stilu. Zid kojim je Fantast obgrljen je vrlo nizak, a krase ga dve monumentalne kapije napravljene od kovanog gvožđa.

Kapela Svetog Đorđa po svom izgledu pripada neovizantijskom stilu. Za oslikavanje ikonostasa zaslužan je čuveni srpski slikar Uroš Predić, inače veliki prijatelj Bogdana Dunđerskog, koji se postarao za umetničku vrednost kapele.

Što se tiče ergele u okviru ovog kompleksa, ona je najpoznatija ne samo kod nas, već i u čitavoj Evropi, s obzirom da je godinama davala najbolja grla. Nekada, ona je brojala skoro 1500 rasnih konja, dok ih danas nema ni 100. Raspoređeni su u šest konjušnica, a tu se nalazi i staza za treniranje galopera.

Osamdesetih godina 20. veka dvorac Dunđerski preuređen je u hotel. Ime Fantast, koje danas nosi , potiče od imena najboljeg konja koji je ova ergela dala.

Vrnjačka Banja

Pored postojeće crkve, dvorac Belimarković je u Vrnjačkoj Banji najstariji građevinski objekat i podignut je iznad izvora tople vode. Njegovu gradnju dirigovao je Franc Vinter, ugledni austrijski građevinski inženjer, dok je za idejno rešenje zaslužan Pavle Denic, takođe vrsni građevinski inženjer. Stvaraocima ovog današnjeg spomenika kulture uzor su bili severno-italijansko-poljski dvorci. Naime, jasno se oseća duh romantičarskog istorizma, ali i nezaobilazni renesansni elementi. Prilikom gradnje koristio se beli mermer koji je poreklo vodio iz generalovog ličnog majdana ispod planine Goč.

General, a potom njegovi naslednici, u njemu su živeli sve do 1968. godine kada je objekat otkupljen i proglašen kulturnim dobrom Srbije kojim danas upravlja Kulturni centar Vrnjačka Banja.

Danas, u prostorima ovoga dvorca, nalazi se Zavičajni muzej koji nudi posetiocima svoje bogate istorijske, arheološke, etnografske, umetničke i prirodnjačke zbirke. Stalna postavka muzeja podrazumeva tri izložbe, a to su Ladarište – praistorija Vrnjaca, Etnografsko naslede Vrnjacke Banje i Spomen soba generala Belimarkovića, a u sezoni se postavlja i Umetnička zbirka Zamka kulture, koja obuhvata slike, skulpture i grafiku srpskih autora iz druge polovine 20. veka.

Prva izložba su zapravo tragovi najstarijeg naseljavanja na teritoriji Vrnjačke Banje, a potiču čak iz mlađeg kamenog doba. Druga izložba se bavi načinom života stanovnika vrnjačke teritorije u periodu od druge polovine 19. do šezdesetih godina 20. veka. Treća izložba, izložba Spomen soba generala Belimarkovića podrazumeva deo nameštaja i predmeta koje je koristio general Jovan Belimarković.

Osim izložbi, u današnjem Zamku kulture se održavaju i razna druga kulturna dešavanja kao što su koncerti, promocije knjiga, predavanja i dr.

Dosadašnjim arheološkim istraživanjima pronađena su:

• ženska glava od mermera
• krstate fibule optočene zlatom
• nakit iz Gotskog groba

Pouzdani podaci o vremenu osnivanja Ulpijane ne postoje, iako se veruje da je u pitanju period vladavine cara Trajana. U drugom veku dobija status rimskog municipija,
a nekoliko vekova kasnije postaje sedište episkopije.

Ulpijana je bila opasana bedemima koji su bili široki i po tri metra. Međutim, to nije sprečilo Gote da je čak dva puta zauzmu i potpuno opustoše. Godine 518. Ulpijanu je zadesila nesreća – jak zemljotres koji ju je sravnio sa zemljom. Nakon toga, vizantijski car Justinijan I će obnoviti grad, a Ulpijana dobiti novo ime – Justinijana Sekunda.

Bedemi ovog nekada velelepnog rimskog grada bili su

četvorougaone osnove. Severno i zapadno od grada su bile nekropole, a na severoistoku kastrum čija je osnova bila kvadrat. Severni nekropoli kriju mermerne sarkofage, zidane grobnice, delove podnog mozaika na kome je i natpis donatora.

Iskopavanjima su pronađene još dve terme, bazilika sa kriptom, gradska kapija sa kulama i deo glavne ulice.

Ulpijana kao arheološko nalazište se nalazi pod zaštitom Republike Srbije.