Dvorac je okružen danas veoma zapuštenim parkom koji je nekada bio uređen po principu engleskih vrtova. U istom parku nalaze se i zgrade koje su služile kao pomoćni objekti dvorca, dok se danas u njima nalazi sirotinja čije je mesto do skoro bilo na ulici. Što se samog dvorca tiče, u njemu niko ne živi i evidentirano je kulturno dobro.

Nekada, enterijer je bio zaista impresivan. Dvorac Baba Pusta blistao je okićen kaminom, raskošnim lusterima, predmetima od mermera i punog drveta. Nameštaj koji ga je krasio bio je izrađen specijalno po narudžbini plemićke porodice Fernbah, kojoj je dvorac i pripadao, i bio je od velike vrednosti. Nažalost, sve je potpuno uništeno.

U prizemlju dvorca smeštena je mala porodična kapela do koje se dolazi oslikanim ulaznim hodnikom. Ona nije u ni malo boljem stanju od bilo koje druge prostorije dvorca, no ipak je još uvek moguće na njenim zidovima videti freske anđela i nekih svetaca.

Selo Gornja Kravarica se prvi put pominje u prvoj polovini 16. veka, kao nahija Užica, mesto sa svega 19 domova. Međutim, broj stanovnika je do kraja 19. veka skočio na 720. U jednom dokumentu koji se tiče  Dragačeva, a koji potiče iz 1902. godine govori se da su u Gornjoj Kravarici najstarije porodice nepoznatog porekla, a to su: Stanojevići, Tomaševići, Jelići, Joksimovići, Boškovići, Danilovići, Bogićevići, Baralići, Mijailovići, Danilovići, Trifunovići, Rosići, Kovačevići, Perovići, Petrovići i Radičevići.

Nažalost, broj stanovnika se od tada pa do danas znatno smanjio, s obzirom da poslednji popis govori da ih ima otprilike oko 500.

Međutim, prirodu kakvom raspolaže selo Gornja Krvarica teško je precizno opisati u nekoliko reči. Ona mami kada njome zaveje sneg, milina je leškariti u hladu pod nekim starim hrastom dok sunce prži tokom leta, jesenje lišće čini da selo izgleda kao pozlaćeno, dok je prolećni crkvut ptica ovoga kraja naročito privlačan. Jednostavno, Gornja Krvarica je pravo mesto da se makar na dan-dva pobegne od svima dosadne gradske verve, mesto u kome vam neće biti teško da svoj mozak pošaljete na kratki odmor.

Biciklističke ture koje vode do Rimskog bunara pravi su izbor za sve ljubitelje sporta, bilo da se radi o profesionalnom, bilo o rekreativnom bavljenju njime. Ova vožnja će okrepiti vaše telo, ali i duh, a predeli pored kojih staze prolaze čine da svako ko jednom dođe poseti Gornju Krvaricu makar još koji put.

Šetnje planinom Golubac nisu ništa manje interesantne. Svi zaljubljenici u prirodu i fotografiju ovo vide kao izuzetnu priliku da zabeleže svaki kutak ove čarobne planine, ovog spokojnog mesta.

Dvorac Ilion gleda na travnjak na čijem mestu je nekada bio prostrani, vrlo ukusno uređeni park, dok se u dvorištu zamka nalazi česma Patrijarhovac. Česma je sagrađena 60-ih godina 19. veka, a posvećena je Bogojavljenju.

Danas se u dvorcu nalazi Gradski muzej Sremskih Karlovaca sa etnološkom zbirkom predmeta, a tu su i soba i kuhinja koje potiču iz perioda nastanka zamka.

Danas, u velikom dvorcu se nalazi osnovna škola Branko Radičević, dok mali dvorac još uvek nema svoju namenu. No, i jedan i drugi su spomenici kulture od izuzetno velikog značaja baš kao i park prirode u kome su smešteni.

Staklena sudbina

I jedan i drugi dvorac Lazarebić bili su nešto najveličanstvenije u mestu Veliko Središte. Naime, reč je o manje-više siromašnom mestu, sa kućama čiji kvalitet je bio daleko ispod proseka, dok su ove dve građevine potpuno odudarale od takve okoline. Braća Lazarević su bila vrlo ponosna na svoj posed, ali sve im je uvek bilo nedovoljno luksuzno. Stalno su hteli više, stalno još. Naslutićete, preterali su u svojim prohtevima.

Lazarevići su obožavali zimu, do te mere da su uspeli sebi da omoguće da se sankaju čak i tokom leta. Naime, iz Pančeva su naručivali staklo po kome su se klizali. Međutim, žena jednog od braće je propala kroz staklenu stazu i skroz se isekla. No, oni na ovo upozorenje nisu ni obratili pažnju, već su nastavili da uživaju u zimskim čarolijama u sred leta.

Leto pre napuštanja dvorca, Lazareviću su naručili da im se donese specijalno mat staklo. Međutim, u trenutku kada su se spustili sankama po njemu, naglo je zahladnelo i staklo je od silne hladnoće puklo na bezbroj delova. Od tada, braća su obolela od staklene bolesti, te je staklo počelo da im se priviđa svuda. Ubrzo nakon toga napustili su zamak.

Negde početkom 20. veka, vojvođanski veleposednik Bogdan Dunđerski nasledio je od svoga oca 2500 jutara zemlje, koje je iskoristio da na ovom posedu izgradi dvorac koji će po njemu i dobiti ime. Neki su mišljenja da ga je sagradio iz čistog inata kako bi dokazao zlim jezicima da nije propao. Dvorac je bio ostvarenje njegovih momačkih snova: u njemu je neretko organizovao zabave kojima su prisustvovali najugledniji ljudi toga vremena, ali i mnošvo prelepih žena koje su uživale u njegovom društvu. Dunđerski se zbog ljubavi prema ovakovom načinu života nikada nije oženio.

Dvorac Dunđerski nastao je u periodu od 1919. do 1923. godine. Čine ga četiri ugaone kule neogotskog stila, a ulazi, kojih inače ima dva, pripadaju neoklasičnom stilu. Zid kojim je Fantast obgrljen je vrlo nizak, a krase ga dve monumentalne kapije napravljene od kovanog gvožđa.

Kapela Svetog Đorđa po svom izgledu pripada neovizantijskom stilu. Za oslikavanje ikonostasa zaslužan je čuveni srpski slikar Uroš Predić, inače veliki prijatelj Bogdana Dunđerskog, koji se postarao za umetničku vrednost kapele.

Što se tiče ergele u okviru ovog kompleksa, ona je najpoznatija ne samo kod nas, već i u čitavoj Evropi, s obzirom da je godinama davala najbolja grla. Nekada, ona je brojala skoro 1500 rasnih konja, dok ih danas nema ni 100. Raspoređeni su u šest konjušnica, a tu se nalazi i staza za treniranje galopera.

Osamdesetih godina 20. veka dvorac Dunđerski preuređen je u hotel. Ime Fantast, koje danas nosi , potiče od imena najboljeg konja koji je ova ergela dala.

Vrnjačka Banja

Pored postojeće crkve, dvorac Belimarković je u Vrnjačkoj Banji najstariji građevinski objekat i podignut je iznad izvora tople vode. Njegovu gradnju dirigovao je Franc Vinter, ugledni austrijski građevinski inženjer, dok je za idejno rešenje zaslužan Pavle Denic, takođe vrsni građevinski inženjer. Stvaraocima ovog današnjeg spomenika kulture uzor su bili severno-italijansko-poljski dvorci. Naime, jasno se oseća duh romantičarskog istorizma, ali i nezaobilazni renesansni elementi. Prilikom gradnje koristio se beli mermer koji je poreklo vodio iz generalovog ličnog majdana ispod planine Goč.

General, a potom njegovi naslednici, u njemu su živeli sve do 1968. godine kada je objekat otkupljen i proglašen kulturnim dobrom Srbije kojim danas upravlja Kulturni centar Vrnjačka Banja.

Danas, u prostorima ovoga dvorca, nalazi se Zavičajni muzej koji nudi posetiocima svoje bogate istorijske, arheološke, etnografske, umetničke i prirodnjačke zbirke. Stalna postavka muzeja podrazumeva tri izložbe, a to su Ladarište – praistorija Vrnjaca, Etnografsko naslede Vrnjacke Banje i Spomen soba generala Belimarkovića, a u sezoni se postavlja i Umetnička zbirka Zamka kulture, koja obuhvata slike, skulpture i grafiku srpskih autora iz druge polovine 20. veka.

Prva izložba su zapravo tragovi najstarijeg naseljavanja na teritoriji Vrnjačke Banje, a potiču čak iz mlađeg kamenog doba. Druga izložba se bavi načinom života stanovnika vrnjačke teritorije u periodu od druge polovine 19. do šezdesetih godina 20. veka. Treća izložba, izložba Spomen soba generala Belimarkovića podrazumeva deo nameštaja i predmeta koje je koristio general Jovan Belimarković.

Osim izložbi, u današnjem Zamku kulture se održavaju i razna druga kulturna dešavanja kao što su koncerti, promocije knjiga, predavanja i dr.

Dosadašnjim arheološkim istraživanjima pronađena su:

• ženska glava od mermera
• krstate fibule optočene zlatom
• nakit iz Gotskog groba

Pouzdani podaci o vremenu osnivanja Ulpijane ne postoje, iako se veruje da je u pitanju period vladavine cara Trajana. U drugom veku dobija status rimskog municipija,
a nekoliko vekova kasnije postaje sedište episkopije.

Ulpijana je bila opasana bedemima koji su bili široki i po tri metra. Međutim, to nije sprečilo Gote da je čak dva puta zauzmu i potpuno opustoše. Godine 518. Ulpijanu je zadesila nesreća – jak zemljotres koji ju je sravnio sa zemljom. Nakon toga, vizantijski car Justinijan I će obnoviti grad, a Ulpijana dobiti novo ime – Justinijana Sekunda.

Bedemi ovog nekada velelepnog rimskog grada bili su

četvorougaone osnove. Severno i zapadno od grada su bile nekropole, a na severoistoku kastrum čija je osnova bila kvadrat. Severni nekropoli kriju mermerne sarkofage, zidane grobnice, delove podnog mozaika na kome je i natpis donatora.

Iskopavanjima su pronađene još dve terme, bazilika sa kriptom, gradska kapija sa kulama i deo glavne ulice.

Ulpijana kao arheološko nalazište se nalazi pod zaštitom Republike Srbije.

Goti, Huni i Avari su više puta razarali Viminacijum, ali svako sledeće obnavljanje činilo ga je još privlačnijim, te nije čudo što je važio i za jedan od najznačajnijih kulturnih centara toga vremena. Zahvaljujući iskopavanjima pronađeno je nekoliko amfiteatara, monumentalnih zgrada, a tu su i nezaobilazne terme, akvaduktovi i kanalizacije.

Za vreme vladavine Hadrijana, dakle u 2. veku, naselje tik uz logor stiče status municipijuma, odnosno grada sa visokim stepenom nezavisnosti. Vek kasnije, za vreme vladavine Gordijana III, Viminacijum je dobio status kolonije rimskih građana. U to vreme ovde po prvi put počinje da se kuje lokalni novac.

Arheološki park Viminacijum naročito je zanimljiv posetiocima, pre svega zbog skeleta mamuta koji potiče još od pre 5 miliona godina. Ovo blago Viminacijuma jeste jedan od najstarijih mamuta na svetu. Za razliku od drugih koji su pronađeni, ovaj je i tek kako očuvan.

Naučnici su otkrili da je u pitanju ženka mamuta, stara otprilike 60 godina. Visina je iznosila 4,5, a dužina 5 metara, dok se pretpostavlja da je tokom života težila čak preko 10 tona. Nađena je u slivu pradelte reke Morave, formirane prilikom povlačenja Panonskog mora.

Sirmium je mesto rođenja čak sedam rimskih imperatora: Trajana Decija, Aurelijana, Proba, Maksimijana, Hostilijana, Konstancija II i Gracijana. Grad je bio okružen bedemima i rovovima i, sudeći po nalazima arheologa, u njemu je živeo veliki broj bogatih ljudi. Naime, pronađeno je više luksuznih kuća i vila koje su ukrašene izuzetnim freskama i bogatim mozaicima. Pronađeni su i ostaci javnih kupatila, trgovačkih centara, ali i dela od umetničkog značaja kao što su freske i skulpture.

Pre nego što je došao na ideju da izgradi Konstantinopolj, Konstantin Veliki planirao je da upravo Sirmium postane sedište čitavog Rimskog carstva. On je u njemu proveo dosta vremena, ovde proslavio petnaest godina vladavine, rođenje jednog i venčanje drugog sina.

Na mestu na kome se tokom Rimskog carstva nalazila zanatska četvrt, na Žitnom trgu, svake godine u junu se održava Festival besedništva.

Sirmium je uništen pri samom kraju 4. veka nakon prodora Gepida, Huna i Gota.

Oko čitave palate nalaze se izuzetno jaki bedemi koji su nekada služili da zaštite grad i samu palatu od najezde varvara. Ono što je interesantno jeste da je unutrašnjost bedema podeljena na dva dela koji su imali potpuno drugačiju namenu. Jedna polovina podrazumeva čitavu palatu, mali hram i monumentalni žrtvenik, dok je drugi deo bio namenjen širim narodnim masama i u kome se nalazio veliki hram sa termama i objekti sa opsluživanje palate, a čiji su zidovi bogato ukrašeni freskama, dok podove krasi raskošni mozaik.

U periodu od 4. do 6. veka, palata Romulijana menja kako svoj naziv, tako i sam izgled. Jedno vreme bila je potpuno zapuštena, a kao naselje, i to slovensko, Gamzigradki dvorac je poslednji put oživeo u 11. veku.

Od 2007. godine Gamzigrad je uvršten na listu UNESCO-ve Svetke kulturne baštine.

Imperator Galerije Govedar

Istoričari tvrde da je Galerije rođen negde oko 250. godine kao sin lokalnog seljaka i majke varvarke. S obzirom da mu se otac bavio čuvanjem stoke, ovaj imperator nosiće nadimak Govedar čak i kada se bude istakao kao vođa. Uspesi koje je postogao kao vojnik u Aurelijanovim i Probovim jedinicama učinili su da Galerije bude zapažen od strane Dioklecijana. Dioklecijan je toliko bio oduševljen njime da je odlučio da ga posini i proglasi za cezara, a kasnije ga ženi svojom ćerkom Valerijom.

Nakon što se Dioklecijan povukao sa vlasti, Galerije je trebalo da vlada sa Hlorom narednih 20 godine posle kojih bi svoju vlast predali Severu i Maksiminu, s obzirom na politički program koji je Dioklecijan uspostavio za vreme svoje vladavine, a to je tetrarhija (četvorovlašće). Međutim, Hlor umire i Galerije postaje jedini imperator Rimskog carstva.

Nekada se tvrdilo da je Galerije sahranjen u palati Romulijana, u mauzoleju koji se nalazi u centralnom delu naselja. Međutim, prilikom iskopavanja nisu pronađeni nikakvi dokazi. Tek kasnije otkriveno je da su on i njegova majka sahranjeni na lokalitetu Magura, koji se nalazi u blizini Romulijane. Arheolozi su otkrili dve zidne grobnice i humke sa lomačama gde je izvršeno spaljivanje i apoteoza Galerija i njegove majke.

Dok se etno-park gradio, nadležni su imali ideju da koliko je god moguće sačuvaju autentičnost okoline, čuvajući nekoliko predmeta za koje se pouzdano zna da su pripadali Vuku Karadžiću. Neki od njih su drvena kolevka i tronožac na kom je najčešće sedeo. Godine 1933. podignuta je spomen-kuća. Na njenom mestu bila je kuća u kojoj je Vuk živeo sa svojom porodicom dok nije otišao iz Tršića. U pitanju je brvnara koju čine dva dela: prvi deo je soba, a drugi deo vajat, kačara i koš za kukuruz. U sobi se nalaze Vukov portret, krevet, gusle, sto i klupa, nekoliko ikona i, već pomenuti, kolevka i tronožac.

Kada se 1964. godina obeležavalo 150 godine od Vukove smrti, selo Tršić dobilo je amfiteatar sa pozornicom. Svake godine, ovde se održavaju manifestacije Vukov sabor i Đački Vukov sabor.

Tokom Vukovog sabora, posetioci imaju prilike da uživaju u predstavama, operi, baletu, čiji učesnici dolaze iz svih delova bivše Jugoslavije. U leto, pred sam kraj školske godine, održava se Đački Vukov sabor. Tada se ovde organizuje Republičko takmičenje najboljih učenika osnovnih škola iz predmeta srpski jezik i jezička kultura, ali i Savezno takmičenje u likovnom izražavanju.

Za izgradnju Kaštela zaslužna je porodica Agošton koja se postarala da na ceremoniji njegovog otvaranja svira čuveni Franc List. Prostrana balska dvorana nekada je bila omiljeno mesto okupljanja svih viđenijih ljudi toga mesta i šire, a danas je ona pretvorena u restoran u čijem predivnom ambijentu i ukusnoj hrani uživaju i domaći i strani turisti. Svakako, i preostali deo dvorca je renoviran i adaptiran u hotel.

Pored dvorca Kaštel, u ovom malom selu nalazi se katolička crkva iz druge polovine 19. veka, zadužbina Lazara Lukača. U njoj se nalaze tri velike ikone koje je naslikao holanđanin Van der Ven, a to su Krštenje Hristovo, Sv. Elizabeta i Judita.

Nešto malo dalje smeštena je pravoslavna crkva Svetog Nikole za koju se smatra da je najstarija na ovom području. Naime, podignuta je još 1711. godine, a današnji ikonostas potiče s kraja 19. veka i delo je anonimnog slikara.

Trajanova tabla sadrži natpis od šest redova. Međutim, prilično je oštećena, te se danas mogu pročitati samo tri reda. Ispod natpisa uklesana je figura za koju se pretpostavlja da je Danubius i predstavljen je u klečećem položaju. Iznad natpisa na tabli je nadstrešnica sa nekoliko kaseta koje su ukrašene rozetama i figurama orlova koji šire svoja krila. Sa strane se nalazi reljefni prikaz dva delfina u skoku iznad površine vode.

Natpis je, naravno, uklesan na latinskom jeziku, a evo i šta piše: „Imperator Cezar, sin božanskog Nerve, Nerva Trajan Avgust, pobednik nad Germanima, veliki pontif, četrti put postavljen za tribuna, otac domovine, konzul po treći put, planine je isklesao i postavio grede od kojih je napravljen ovaj put“.

Lepenski vir poznaje četiri faze svog razvoja. Prva se vezuje za naseljavanje ljudskih plemena uz Dunav. Zbog adekvatne klime i položaja mesta, oni odlučuju da upravo ovde podignu svoje naseobine. Istraživanja pokazuju da je reč o 6500. godini pre nove ere. Sto godina kasnije uslediće druga, a odmah za njom i treća faza i obe pokrivaju prvih sedam građevinskih slojeva. Četvrta faza sa sobom nosi još dva građevinska sloja, a značajnija je zbog toga što tada ljudi počinju da se bave zemljoradnjom, stočarstvom, počinju da unapređuju naselja. Ubrzo potom počinju da pripitomljavaju životinje, ali i da prave najrazličitije oruđe koje bi im pomoglo pri obavljanju svakodnevnih aktivnosti: posuđe, poljoprivredne alate i slično. Ovo doba nosi naziv neolitska revolucija, a takođe je poznato i po tome što dolazi do razvoja različitih verovanja, izmešu ostalog i kulta Majke Zemlje. S obirom na to, ljudi su sahranjivani na vrlo neobičan način, potpuno drugačiji od današnjeg. Naime, tela su polagana van staništa i to u embrionalni položaj. U poslednjoj fazi nastale su i kamene statue, po kojima je Lepenski vir danas vrlo poznat, a koje predstavljaju ribolika bića.

Istorija tvrđave i plan grada

Golubačka tvrđava se prvi put pominje u 14. veku, iako se ne zna tačan datum njenog nastanka. S obzirom da u sastav četvrte kule ulazi između ostalog i pravoslavna kapelica, može se zaključiti da je osnovu tvrđave podigao neki od pravoslavnih velikaša, vrlo verovatno srpskih, dok se finalni radovi pripisuju Turcima koji su ojačali nekoliko postojećih kula i sagradili poslednju, desetu, koja je kontrolisala Dunav.

Neko vreme, Golubačka tvrđava bila je u rukama kneza Lazara, ali je nakon Boja na Kosovu pripala Bajazitu I. Nedugo potom prisvojili su je Mađari, a onda se ponovo vraća u srpske ruke, despotu Stefanu Lazareviću. Nakon njegove smrti, Golubačka tvrđava biva predata Turcima, koji Golubac i još nekoliko gradova 1867. godine predaju  knezu Mihailu.

Golubačka tvrđava sastoji se od prednjeg, zadnjeg i gornjag grada. Osim pomenutih deset kula tu su i dve velike kolske kapije, kao i spoljni zid šanca za koji se pretpostavlja da je bio pun vode. Grad je sa stenom Babakaj povezan glomaznim lancima, što je nekada omogućavalo apsolutnu kontrolu drumskog i rečnog saobraćaja kroz đerdapsku klisuru.

Zašto Golubac?

Devet kula je četvorougaonog oblika, dok je samo jedna u donjem delu poligonalna, a u gornjem cilindrična. Zbog toga je dobila naziv Šešir kula. Za Šešir kulu se vezuje i legenda o nastanku imena Golubac. Naime, u ovoj kuli je bila zarobljena Jelena, vizantijska princeza. Tužna i usamljena, počela je da se druži sa golubovima koji su joj uskoro postali i najbolji prijatelji.

Druga legenda govori o Golubani, devojci izuzetne lepote koja je opčinila turskog pašu. Činio je sve kako bi pristala da se uda za njega, ali ona bi ga svaki put odbila. Zato je paša naredio da je vežu za stenu koja je bila u Dunavu. Nakon dugog mučenja, njeno telo prepustili su pticama koje su ga rastrgle.