Manastir Žiča crkvenu samostalnost je stekao 1219. godine, nakon čega je postao sedište autokefalne srpske arhiepiskopije. On je mesto na kome su ustoličeni mnogi episkopi, ali i kraljivi loze Nemanjića.

Manastir Žiča mnogo puta je bio razaran, uglavnom od strane Turaka Osmanlija koji ni prema kome i ni prema čemu nisu imali milosti. Na svu sreću, dočekao je i svoju obnovu i to u periodu između Prvog i Drugog svetskog rata.

Kao što je već rečeno na samome početku, manastir Žiča je zadužbina Stefana Prvovenčanog. Naime, smatra se da je čin njegovog krunisanja obavljen upravo ovde i to 1217. godine kada mu je papa Honorije III uručio kraljevski venac. Samo dve godine kasnije, njegov brat Sveti Sava postavljen je za prvog srpskog arhiepiskopa.

Od 1979. godine manastir Žiča proglašen je za spomenik kulture od izuzetnog značaja i nalazi se pod zaštitom države Srbije.

Po nastanku Gračanice, u njoj je živelo na stotine monaha koji su svoje dane osim u molitvi provodili i baveći se umetnošću, najčešće slikanjem. U 16. veku manastir je bio središte novobrdskog mitropolita koji upravo ovde osnovao i jednu od prvih štamparija na ovim prostorima. Međutim, manastir Gračanica pretrpeo je strašna razaranje usled turskih zuluma, te je tako na neko vreme bio napušten. Međutim, kada se Drugi Svetski rat završio, nekolicina monahinja odlučila je da ga obnovi i tako je postao ženski manastir. U njemu sada živi oko 20 sestara koje vezu, koje se bave ikonopisanjem, neke poljoprivredom, ili nekim drugim monaškim poslušanjima.

Što se tiče arhitekture, manastir Gračanica izgrađen je od tesanog kamena koji je polagan u redove dvojnih ili trojnih opeka, ima tri apside i pet kubeta sa osnovom upisanog krsta. Što se tiče spoljne priprate, ona je sagrađena u doba kneza Lazara Hrebeljanovića.

Gračaničke freske

Zidovi Gračanice oživljeni su portretima srpskih arhiepiskopa, patrijarha, a tu je i freska na kojoj je prikazana sahrana gračaničkog mitropolita Dionisija. Neke od najlepših fresaka jesu ciklusi Rođenja Gospodnjeg, ali i Vaseljenskih sabora. Centralni luk oslikan je likom kralja Milutina i njegove žene Simonide, vizantijske princeze, dok se na prednjem delu naosa nalaze freska strašnog suda i stablo dinastije Nemanjić.

Što se ikona tiče, manastir Gračanica ima vrlo bogatu riznicu među kojima je najznačajnija ikona koja potiče iz 14. veka, ikona Hrista Milostivog.

Iako se zna kada je sagrađen manastir Crna Reka, ipak ne postoje podaci o njegovom ktitoru, ili bar još uvek nisu pronađeni. Jedan je od retkih manastira koji nije rušen, te je sačuvao svoj prvobitni izgled, ali i najvredniji živopis iz 16. veka. Takođe, ovde se nalaze mošti Petra Koriškog, podvižnika iz XIII veka čija isposnica i danas postoji u blizini Markovog manastira. Njegovo telo prebačeno je u Crnu Reku u 16. veku. U drugoj polovini 17. veka ovde su bile smeštene i mošti Stefana Prvovenčanog koje su potom vraćene u manastir Studenica.

Vrlo interesantan podatak jeste to da je upravo u ovom manastiru tokom turske vladavine osnovana prva osnovna škola za srpsku decu na teritoriji Ibarskog Kolašina. Početkom 18. veka manastir Crna Reka imao je i pisarnicu u kojoj su sastavljane, ali i prepisivane bogoslužbene knjige, a tu je bila i škola za monahe.

Do nedavno, manastir Crna Reka bio je gotovo nepoznat. Međutim, uspeo je da privuče vernike ne samo iz Srbije, već i ljude pravoslavne vere iz čitavog sveta.

Nekoliko kilometara od manastira nalazi se i rehabilitacioni centar koji poseduje i kapelu posvećenu Svetom Simeonu Bogoprimcu.

Ovaj manastir je dugo vekova važio za jedan od najznačajnijih o čemu svedoči i činjenica da se pominje u Studeničkom tipiku, kao i njegov iguman koji je učestvovao u izboru studeničkog igumana. Takođe, manastir Banja mesto je na kome počivaju tela nekih od najistaknutijih porodica iz doba vladavine cara Dušana i Uroša. Nekada, manastir je čak bio mauzolej Vojnovića, ugledne vlastelinske porodice.

U sklopu manastirskog kompleksa nalaze se već pomenuti manastir, crkva posvećena Svetom Nikoli, crkva Uspenja i temelji crkve Svetog Ilije. Crkvu Svetog Nikole sagradio je Stefan Dečanski 30-ih godina 14. veka. Tokom godina, bila je više puta razarana od strane Turaka, a nešto značajniju obnovu doživela je pred sam kraj 16. veka.

Osnova crkve koja je posvećena Svetom Nikoli je u obliku upisanog krsta sa polukružnim apsidom, dve polukružne niše na istoku, tremom na zapadu i pripratom. Što se živopisa crkve tiče, stariji potiče iz 14. veka, a mlađi s kraja 16. veka. Ovaj poslednji radili su slikari iz slikarske radionice iz Peći.

Neki od najstarijih i najdragocenijih predmeta koje manastir Banja čuva jesu darohranilica iz 16. veka, nekoliko čaša sa likom Svetog Nikole, kandila, putiri, predmeti od gorskog kristala, dve ripide, kao i mnogi drugi predmeti koji se koriste prilikom pravoslavnog crkvenog obreda.

Vratnjanske kapije

Imali smo sreće da Vratnjanske kapije, to čudo prirode, budu smeštene upravo u našoj prelepoj nam Srbiji koja se može pohvaliti i mnogim drugim prirodnim lepotama. Vratnjanske kapije dobile su ime po mestu na kome se nalaze, a u pitanju je, već pretpostavljate, kanjon Vratne. Kapija, odnosno kamenih lukova ima tri, a nastali su urušavanjam pećina.

Prva kapija nosi naziv Mala kapija, koja je duga svega 15, a široka 30 metara. Druga se, suprotno njoj, proteže na 45 metara, široka je čak 23 metra, visoka 26, a dubina svoda iznosi oko 30 metara. Zato nosi naziv Velika kapija.Treća kapija u sebi krije posebnu draž, verovatno zbog toga što je posetiocima najmanje pristupačna od sve tri. Međutim, ljubitelje prirode, avanturiste i istraživače ništa ne može sprečiti da uživaju u njenoj lepoti.

Nadomak treće ili, kako su joj nadenuli ime Suve kapije, istraživači su, na njihovu veliku radost, otkrili čak tri pećine. Nažalost, o njima se još uvek ne zna mnogo, jer su nedovoljno istražene, što ne znači da će tako i ostati. Međutim, ono što je poznato jeste da je jedna od pećina dugačka neverovatnih 400 metara, u drugoj se čak krije i jezero, a treća krije veliki broj interesantnih, pomalo misterioznih tunela.

Manastir Gradac građen je u Raškom stilu, ali vešto oko može primetiti da se i gotika umešala u poneki deo. Graditeljima je uzor bila Bogorodičina crkva u Studenici, što se jasno može videti već pri prvom pogledu.

Dok su Turci harali našim prostorima, manastir je pretrpeo mnoge nezgode. U to vreme, u njemu nije bilo ni jednog monaha, a crkva je dugo čekala na krov koji je prethodno odnet. Freske koje su je krasile, nažalost su, samo delimično sačuvane. Na potpunu rekonstrukciju manastir Gradac čekao je sve do druge polovine 20. veka, kada počinje da se oporavlja i kada dobija svoj konak. Danas je on ženski manastir.

Hram Svetog Nikole, koji je smešten u porti manastira, najverovatnije je sagrađen sa prvobitnom idejom da se u njemu obavlja služba za radnike koji su bili katolici. Pravougaonog je oblika, nema kupolu i ima pravougaoni oltarski apsid.

Glavni objekat manastirskog kompleksa jeste crkva Svetih arhangela Mihaila i Gavrila, građena u raškom stilu, od sige, u čijoj je osnovi jednobrodna bazilika sa polukružnom oltarskom apsidom na istoku i pripratom na zapadu.

Unutrašnjost crkve obiluje freskama poznatih ikonopisaca Dimitrija Posnikovića i Simeona Lazovića, a ambijent upotpunjuju ikone ruskih istaknutih umetnika i portal rađen rukama veštih duborezaca.

Godine 1688. manastir Klisura doživeo je veliku nesreću. Naime, tokom bitke kod Golije, izbio je požar i prvobitni živopis je uništen. Čekao je na obnovu sve do 1952. godine, za šta se pobrinuo akademski slikar Jaroslav Kratina. Zidovi su oplemenjeni brojnim hrišćanskim temama, ali i brojnim ličnostima poput majke Jugovića, Filipa Višnjića, Kosovke devojke i drugih.

Tokom Prvog svetskog rata, Austrijanci su uništili ogroman broj odeždi, knjiga, bogoslužbenih predmeta, starina koje je manastir Klisura posedovao. Međutim, to im nije bilo dovoljno, te su Veljka Tankosića, višegodišnjeg paroha manastira, obesili na Dovarju kod Užica zbog organizovanog otpora protiv okupatora. Tokom Drugog svetskog rata, pred Svetog Luku, Bugari su zapalili manastir Klisura i pobacali brojne vredne predmete od duhovnog i umetničkog značaja.

Od 1961. godine manastir Klisura je ženski manastir.

S obzirom da se bratstvo manastira istaklo u Kočinoj krajini pomažući namirnicama vojsku Koče Aranđelovića 1788. godine, Turci su zapalili manastir, a monasi su, kako bi se zaštitili, pobegli. Kada je manastir zapaljen, u njemu je otkrivena i riznica u zidu iza ikona u kojoj je kneginja Milica skrila blago, između ostalog i krunu kneza Lazara. Manastir Ljubostinja je nakon toga obnovljen tek u 19. veku.

Moravska arhitektura dovela je do toga da manastir svojim izgledom oduševljava čak i one koji se ne razumeju naročito u arhitekturu. Što se tiče fresaka, levo od ulaza nalazi se freska na kojoj je prikazana kneginja Milica, zatim knez Lazar, a sa desne strane je freska despota Stefana i njegovog brata Vuka.

Najznačajniji dar koji je manastir Ljubostinja ikada dobio jeste pokrov sa pohvalom knezu Lazaru koji je na svili izvezla u zlatu Jefimija, Uglješina žena. Ona je takođe sahranjena u Ljubostinji i grob joj se nalazi sa desne strane ulaza u crkvu.

Manastir Sopoćani izgrađen je u 13. veku i posvećen je Svetoj Trojici. Nažalost, u velikoj meri je oštećen nakon Bitke na Kosovu, ali je za vreme despota Stefana obnovljen.

Freske oko oltara ostavljaju bez teksta. Na jednoj od njih nalazi se kralj Uroš sa svojim sinovima Dragutinom, Milutinom, ali i sa ostalim članovima porodice. Tu je i freska na kojoj je prikazana smrt Stefana Nemanje, kao i momenat prenošenja njegovih moštiju u manastir Studenicu.

U Sopoćanima počiva deo moštiju sv. Kozme i Damjana, a koje su prethodno bile u manastiru Zočište koji je spaljen prilikom rata na Kosovu i Metohiji. Godine 2002. iz Pivskog manastira prenet je i deo moštiju ktitora Sopoćana, kralja Stefana Uroša I. Sahranjen je u sarkofagu od crvenog mermera u jugozapadnom naosu crkve, a osim kralja ovde su sahranjeni i Ana Dandolo, njegova majka, arhiepiskop Joanikije I, i mlađi sin kralja Vukana, knez Đorđe.

Danas, manastir Sopoćani utočište je 30 monaha i iskušenika. Oni se bave održavanjem crkve, održavanjem okolnog voćnjaka, bašte, pčelarstvom, ali i radom u nekom od umetničkih ateljea koji postoje u sklopu manastira, a to su ikonopisački atelje, krojački i druborezački.

Manastir Kalenić zidan je od kamenih blokova i crvene opeke, materijala koji su naizmenično ređani, pa spoljna fasada podseća svojim izgledom na šahovsko polje. Baš kao i manastir Manasija, manastir Kalenić po arhitekturi pripada Moravskoj školi, dok je slikarstvo ovog duhovnog mesta od izueztnog kulturnog značaja.

U priprati se nalazi freska ktitora koji zajedno sa suprugom i bratom prilazi despotu Stefanu Lazareviću. Preostale freske inspirisane su motivima iz života Isusa Hrista, Bogorodice i velikih verskih praznika.

Za vreme Kočine krajine, monasi ovog manastira učestvovali su u borbi protiv Turaka, što je za posledicu imalo spaljivanje Kalenića. Početkom 18. veka manastir Kalenić je prvi put obnovljen, a 1815. godine u njega su prenete mošti Stefana Prvovenčanog. Međutim, one će 1839. biti vraćene u manastir Studenicu.

Manastir Manasija po svojoj arhitekturi pripada Moravskoj školi. Međutim, ono što sam manastir razlikuje od preostalih zgrada resavske škole jeste obrada fasade, jer su na njemu primenjeni samo kameni tesanici s plastičnom ornamentikom, dok su za preostale zgrade manastirskog kompleksa korišćeni kamen i opeka.

Ovaj velelepni kompleks pretrpeo je turska razaranja i to u više navrata. Upravo to je razlog trajnog uništenja velikog broja vrednih fresaka. Međutim, mnogo toga je i sačuvano.

Na zapadnom zidu glavnog dela crkve nalazi se freska despota Stefana Lazarevića koji u jednoj ruci drži povelju, a u drugoj maketu Manasije, dok sa južnog i severnog zida plene likovi svetih ratnika.

Manastir Mileševa mesto je krunisanja sestrića cara Dušana, Tvrtka I Kotromanića, kada je 1377. godine zvanično proglašen za kralja Bosne i Srbije. Godine 1446. Stefan Vukčić Kosača proglasio je sebe u ovom velelepnom manastiru za “hercega od Svetog Save”, pa otuda i naziv Hercegovina. Vladislav nNmanjić, čija je ovo zadužbina, sahrajen je upravo ovde.

Mileševske freske

Osim što je jedno od najznačajnijih duhvnih središta, manastir Mileševa dostigao je i same vrhove umetničkog kvaliteta. Građen je u vreme kada se neguje forma klasične antike, a što dalje beži od dekorativnosti.

Freske koje krase manastir od izuzetnog su umetničkog značaja. Za to su najvećim delom zaslužni umetnici iz Grčke koje je Vladislav pozivao, a koji su se školovali u gradovima u kojima se izuzetno pridavala važnost mozaičkoj tehnici: Solunu, Carigradu, Nikeji. Pod kupolom se može uživati u sceni pročešća apostola, gde je Hrist naslikan kao u crkvi Svete Sofije na Ohridu, dok se na dva zapadna pilastra nalaze Josif i Bogorodica sa Isusom i Simeon i Ana.

Beli Anđeo

Najpoznatija freska kojom se manastir Mileševa ponosi je svakako Beli Anđeo, deo kompozicije “Mironosice na Hristovom grobu”. Na zidu je prikazan anđeo koji, odeven u belo, sedi na velikom kamenu i mironosicama pokazuje prazan grob Isusa Hrista koji je vaskrsao. Freska je nastala u 13. veku, a u 16. je preko nje naslikana druga. Bilo je potrebno sačekati 20. vek da se ova novija ukloni i da Beli Anđeo ponovo zasija sa zida.

Freska se odlikuje monumentalnošću, a pokreti su široki i slobodni. Nema dekorativnosti, te je bela haljina u koju je anđeo odeven naslikana tako da prevoji nisu prenaglašeni, te se sva pažnja usmerava na mirno lice i ruku anđela.

Video signal poslat preko satelita mogućim živim bićima van planete Zemlje sadržao je sliku Belog Anđela, baš kao i signal koji su Evropljani poslali Amerikancima polovinom 20. veka kao simbol mira.

Sveti Sava

Manastir Studenica je građen u nekoliko faza i mnogi ga smatraju za jedan od najlepših. Stefan Nemanja gradio je manastir do 1196. godina, a onda je odlučio da presto prepusti svome sinu Stefanu i ode u Hilandar. Tamo se upokojio 1199. godine, a Stefan je, zbog nasleđenog prestola, došao u sokob sa bratom Vukanom. Stefanov treći sin, Sveti Sava, u dogovoru sa braćom prenosi očeve mošti i nad njima miri zavađenu braću. Mošti su smeštene u Bogorodičinu crkvu u prethodno pripremljenu grobnicu.

Sveti Sava je u Studenici boravio do 13. veka i ona tada postaje ne samo duhovni, već i kulturni i medicinski centar. Delo „Studenički tipik“ koje je napisao, govori o životu njegovog oca, duhovnom i monaškom životu toga doba. Pripratu ispred Bogorodičinog hrama podigao je kralj Radoslav, dok je kralj Milutin zaslužan za malu crkvu posvećenu svetom Joakimu i Ani.

Prevaziđene nedaće

Crkve su, baš kao i srpski narod, pretrpele žestoke napade Turaka. Manastir Studenica je opljačkan, a potom i spaljen. Na svu sreću, neki od monaha su uspeli da se sklone zajedno sa moštima Stefana Nemanje, tj. Svetog Simeona. Odatle su prvo bile prenete u manastir Kalenić, ali se 1839. ponovo vraćaju u manastir Studenica .

Manastirska crkva obnovljena je 1846. godine, ali krajnje nestručno, s obzirom da su stare vredne freske sakrivene malterom, a preko njih naslikane nove. Međutim, vek kasnije, malter je skinut i crkva je dobila stari-novi izgled kakvim i danas zrači.