Manastir Žiča crkvenu samostalnost je stekao 1219. godine, nakon čega je postao sedište autokefalne srpske arhiepiskopije. On je mesto na kome su ustoličeni mnogi episkopi, ali i kraljivi loze Nemanjića.

Manastir Žiča mnogo puta je bio razaran, uglavnom od strane Turaka Osmanlija koji ni prema kome i ni prema čemu nisu imali milosti. Na svu sreću, dočekao je i svoju obnovu i to u periodu između Prvog i Drugog svetskog rata.

Kao što je već rečeno na samome početku, manastir Žiča je zadužbina Stefana Prvovenčanog. Naime, smatra se da je čin njegovog krunisanja obavljen upravo ovde i to 1217. godine kada mu je papa Honorije III uručio kraljevski venac. Samo dve godine kasnije, njegov brat Sveti Sava postavljen je za prvog srpskog arhiepiskopa.

Od 1979. godine manastir Žiča proglašen je za spomenik kulture od izuzetnog značaja i nalazi se pod zaštitom države Srbije.

Glavni objekat manastirskog kompleksa jeste crkva Svetih arhangela Mihaila i Gavrila, građena u raškom stilu, od sige, u čijoj je osnovi jednobrodna bazilika sa polukružnom oltarskom apsidom na istoku i pripratom na zapadu.

Unutrašnjost crkve obiluje freskama poznatih ikonopisaca Dimitrija Posnikovića i Simeona Lazovića, a ambijent upotpunjuju ikone ruskih istaknutih umetnika i portal rađen rukama veštih duborezaca.

Godine 1688. manastir Klisura doživeo je veliku nesreću. Naime, tokom bitke kod Golije, izbio je požar i prvobitni živopis je uništen. Čekao je na obnovu sve do 1952. godine, za šta se pobrinuo akademski slikar Jaroslav Kratina. Zidovi su oplemenjeni brojnim hrišćanskim temama, ali i brojnim ličnostima poput majke Jugovića, Filipa Višnjića, Kosovke devojke i drugih.

Tokom Prvog svetskog rata, Austrijanci su uništili ogroman broj odeždi, knjiga, bogoslužbenih predmeta, starina koje je manastir Klisura posedovao. Međutim, to im nije bilo dovoljno, te su Veljka Tankosića, višegodišnjeg paroha manastira, obesili na Dovarju kod Užica zbog organizovanog otpora protiv okupatora. Tokom Drugog svetskog rata, pred Svetog Luku, Bugari su zapalili manastir Klisura i pobacali brojne vredne predmete od duhovnog i umetničkog značaja.

Od 1961. godine manastir Klisura je ženski manastir.

Nesuglasice sa Vizantijom

Stefan Nemanja je za vreme vladavine svoga brata Tihomira upravljao župama Reke, Ibar, Rasina, Toplica, a titulu velikog župana dobija 1166. godine. Igrajući ovu veoma važnu ulogu, zaključio je da je najbolje da oslonac potraži u Ugarskoj i Mletačkoj Republici okrenuvši tako leđa vizantijskom caru Komninu. Međutim, vrlo brzo je shvatio da je načinio grešku zbog koje bi možda mogla da ispašta čitava Srbija. Naime, poverenje koje je Stefan Nemanja imao u Mađare poljuljalo se onog trenutka kada je na ugarskom prestolu došlo do smene vlasti. U to isto vreme, Komninova vojska kreće u napad na Srbiju. Kako bi spasao svoju zemlju, svoj narod i povratio carevo poverenje, Stefan Nemanja odlazi pred njega sa užetom oko vrata, bos, predaje mu mač i moli za oprost. Poštedevši ga, ali želeći da ga ponizi, Komnin ga kroz čitav Carigrad sprovodi kao roba.

Doprinos Srbiji

Veliki župan se u mnogome oslanjao i na crkvu koja je nastojala da mu pomogne, te tako pravoslavlje zahvaljujući njemu postaje državna vera, a širom Srbije počinju da niču velelepni manastiri i crkve, te samim tim raste i broj pravoslavnih vernika.

Tokom svoje vladavine, koja je trajala od 1166. do 1196. godine, Stefan Nemanja je uspeo da proširi granice Srbije do moravske i kosovsko-metohijske doline.

Sveti Simeon

Nakon trideset godina posve uspešne vladavine, Stefan Nemanja se odriče prestola u korist Stefana, svog srednjeg sina. Vukan, njegov najstariji sin, na upravu dobija Hvosno, Toplicu i Zetu, a najmlađi Rastko svoj život posvećuje Bogu, odlazi u manastir na Svetoj Gori gde postaje monah Sava. Sveti Sava danas se slavi 27. januara.

Sledeći Savin primer, Stefan Nemanja i njegova supruga Ana takođe će se zamonašiti. On dobija ime Simeon, a Ana postaje Anastasija. Zajedno sa Svetim Savom 1199. godine podiže na Svetoj Gori manastir Hilandar. Godine 1200. umire, a nakon nekoliko godina od njegove smrt srpska pravoslavna crkva proglašava ga za svetitelja.

Parohija je osnovana još 1947, a Crkva Svetog Save u Parizu onakva kakva danas postoji sagrađena je 1984. godine na mestu na kome je nekada počivala neo-romanska protestantska crkva, a danas je ovde smeštena eparhija srpske pravoslavne crkve za Francusku, Portugaliju, Španiju, Luksemburg, Belgiju i Holandiju.

S obzirom da su Srbi iz svih krajeva svoje zemlje dolazili u Pariz u sve većem i većem broju ne bi li našli posao i zaradili više, bilo je neophodno sagraditi jednu ovakvu crkvu. Do njene izgradnje, sedište eparhije nalazilo se u rumunskoj pravoslavnoj crkvi, koja je vrlo brzo postala mala, pa će se od 1962. iznajmljivati već pomenuta protestantska crkva koja će se 1984. adaptirati za Pravoslavnu službu.

Crkva Svetog Save omogućuje Srbima koji su se ovde naseleli da sačuvaju svoja znanja iz veronauke, da slušaju predavnja na maternjem jeziku, pišu ćirilicom i tako nikad ne zaborave odakle potiču. U crkvi postoji i hor u kome osim Srba peva i jedna grupa Gruzina. Hor svake nedelje poje u hramu, a tu su i mlade devojke koje pevaju bogomoljačke pesme Vladike Nikolaja.

Odlazak na Svetu goru

Sveti Sava imao je samo sedamnaest kada je sam odlučio da ode na Svetu Goru. Ova ideja ni malo se nije dopadala njegovim roditeljima, pa je bio primoran da pobegne od kuće. Nemogavši da ga pronađe, ugledni Stefan Nemanja slao je poteru na sve strane kako bi ga sprečio da napravi taj korak. Međutim, kada su konačno uspeli da ga pronađu, Rastko je već primio monaški čin i dobio ime Sava. Iako se ne zna tačno u kom od manastira se zamonišao, veruje se da je u pitanju grčki manastir Vatoped.

Boraveći u Vatopedu, Sveti Sava je neprekidno čitao dela ruske bogoslovske književnosti, učio se molitvi i družio sa ljudima istog opredeljenja od kojih će mu neki biti čak i uzori kada je u pitanju uređenje crkvenog života. Kada je Stefan Nemanja doneo odluku da se 1196. godine povuče sa prestola, otišao je na Svetu goru i pridružio se svom najmlađem sinu. Nakon što se zamonašio, dobio je ie Simeon.  

Hilandar

Boraveći zajedno, Sveti Sava i Sveti Simeon došli su na ideju da na Svetoj gori osnuju srpski manastir Hilandar. Uprkos nekolicini problema, uspeli su da je ostvare, a za prvog igumana izabran je monah Metodije sa kojim su bili vrlo bliski.

Stefan Nemanja tj. Sveti Simeon umro je u Hilandaru 1199. godine, a evo kako je Sveti Sava opisao život nakon očeve smrtu u delu „Žitije Svetog Simeona Nemanje“:

„Kаdа je ovаj blаženi otаc nаš prešаo u večni pokoj, zаvetom ostаvi mаnаstir meni grešnome u skromnom nekom stаnju, u kojem mi otide, nekogа prepodobnog mužа, po imenu Metodijа, sа još četrnаestoricom monаhа. Obuze me velikа tugа i bojаzаn, jedno od pustoši, а drugo zbog strаhа od bezbožnih rаzbojnikа. Ali kаko se izvoli ljubаvi Bogomаtere i Nаstаvnice nаše i svetim molitvаmа gospodinа Simeonа, tаj hrаm od neznаtnog i mаlog uznese se u velelepnu pojаvu. I posle mаlo vremenа skupih devedeset monаhа u brаtstvu i sve spremih što je nа potrebu mаnаstiru.“

Sveti Sava je i prvi srpski arhiepiskop, a na tom položaju bio je sve do 1234. godine kada odlučuje da se povuče i na svoje mesto postavlja svog učenika Arsenija. Nakon toga, kreće na drugo hodočašće u Svetu zemlju na kojem je i umro stigavši u Trnovo 27. januara 1236. godine. Upravo tog dana svi pravoslavni vernici slave prosvetitelja srpskog Svetog Savu.

Manastir Mileševa mesto je krunisanja sestrića cara Dušana, Tvrtka I Kotromanića, kada je 1377. godine zvanično proglašen za kralja Bosne i Srbije. Godine 1446. Stefan Vukčić Kosača proglasio je sebe u ovom velelepnom manastiru za “hercega od Svetog Save”, pa otuda i naziv Hercegovina. Vladislav nNmanjić, čija je ovo zadužbina, sahrajen je upravo ovde.

Mileševske freske

Osim što je jedno od najznačajnijih duhvnih središta, manastir Mileševa dostigao je i same vrhove umetničkog kvaliteta. Građen je u vreme kada se neguje forma klasične antike, a što dalje beži od dekorativnosti.

Freske koje krase manastir od izuzetnog su umetničkog značaja. Za to su najvećim delom zaslužni umetnici iz Grčke koje je Vladislav pozivao, a koji su se školovali u gradovima u kojima se izuzetno pridavala važnost mozaičkoj tehnici: Solunu, Carigradu, Nikeji. Pod kupolom se može uživati u sceni pročešća apostola, gde je Hrist naslikan kao u crkvi Svete Sofije na Ohridu, dok se na dva zapadna pilastra nalaze Josif i Bogorodica sa Isusom i Simeon i Ana.

Beli Anđeo

Najpoznatija freska kojom se manastir Mileševa ponosi je svakako Beli Anđeo, deo kompozicije “Mironosice na Hristovom grobu”. Na zidu je prikazan anđeo koji, odeven u belo, sedi na velikom kamenu i mironosicama pokazuje prazan grob Isusa Hrista koji je vaskrsao. Freska je nastala u 13. veku, a u 16. je preko nje naslikana druga. Bilo je potrebno sačekati 20. vek da se ova novija ukloni i da Beli Anđeo ponovo zasija sa zida.

Freska se odlikuje monumentalnošću, a pokreti su široki i slobodni. Nema dekorativnosti, te je bela haljina u koju je anđeo odeven naslikana tako da prevoji nisu prenaglašeni, te se sva pažnja usmerava na mirno lice i ruku anđela.

Video signal poslat preko satelita mogućim živim bićima van planete Zemlje sadržao je sliku Belog Anđela, baš kao i signal koji su Evropljani poslali Amerikancima polovinom 20. veka kao simbol mira.

Sveti Sava

Manastir Studenica je građen u nekoliko faza i mnogi ga smatraju za jedan od najlepših. Stefan Nemanja gradio je manastir do 1196. godina, a onda je odlučio da presto prepusti svome sinu Stefanu i ode u Hilandar. Tamo se upokojio 1199. godine, a Stefan je, zbog nasleđenog prestola, došao u sokob sa bratom Vukanom. Stefanov treći sin, Sveti Sava, u dogovoru sa braćom prenosi očeve mošti i nad njima miri zavađenu braću. Mošti su smeštene u Bogorodičinu crkvu u prethodno pripremljenu grobnicu.

Sveti Sava je u Studenici boravio do 13. veka i ona tada postaje ne samo duhovni, već i kulturni i medicinski centar. Delo „Studenički tipik“ koje je napisao, govori o životu njegovog oca, duhovnom i monaškom životu toga doba. Pripratu ispred Bogorodičinog hrama podigao je kralj Radoslav, dok je kralj Milutin zaslužan za malu crkvu posvećenu svetom Joakimu i Ani.

Prevaziđene nedaće

Crkve su, baš kao i srpski narod, pretrpele žestoke napade Turaka. Manastir Studenica je opljačkan, a potom i spaljen. Na svu sreću, neki od monaha su uspeli da se sklone zajedno sa moštima Stefana Nemanje, tj. Svetog Simeona. Odatle su prvo bile prenete u manastir Kalenić, ali se 1839. ponovo vraćaju u manastir Studenica .

Manastirska crkva obnovljena je 1846. godine, ali krajnje nestručno, s obzirom da su stare vredne freske sakrivene malterom, a preko njih naslikane nove. Međutim, vek kasnije, malter je skinut i crkva je dobila stari-novi izgled kakvim i danas zrači.