Manastir Žiča crkvenu samostalnost je stekao 1219. godine, nakon čega je postao sedište autokefalne srpske arhiepiskopije. On je mesto na kome su ustoličeni mnogi episkopi, ali i kraljivi loze Nemanjića.

Manastir Žiča mnogo puta je bio razaran, uglavnom od strane Turaka Osmanlija koji ni prema kome i ni prema čemu nisu imali milosti. Na svu sreću, dočekao je i svoju obnovu i to u periodu između Prvog i Drugog svetskog rata.

Kao što je već rečeno na samome početku, manastir Žiča je zadužbina Stefana Prvovenčanog. Naime, smatra se da je čin njegovog krunisanja obavljen upravo ovde i to 1217. godine kada mu je papa Honorije III uručio kraljevski venac. Samo dve godine kasnije, njegov brat Sveti Sava postavljen je za prvog srpskog arhiepiskopa.

Od 1979. godine manastir Žiča proglašen je za spomenik kulture od izuzetnog značaja i nalazi se pod zaštitom države Srbije.

Po nastanku Gračanice, u njoj je živelo na stotine monaha koji su svoje dane osim u molitvi provodili i baveći se umetnošću, najčešće slikanjem. U 16. veku manastir je bio središte novobrdskog mitropolita koji upravo ovde osnovao i jednu od prvih štamparija na ovim prostorima. Međutim, manastir Gračanica pretrpeo je strašna razaranje usled turskih zuluma, te je tako na neko vreme bio napušten. Međutim, kada se Drugi Svetski rat završio, nekolicina monahinja odlučila je da ga obnovi i tako je postao ženski manastir. U njemu sada živi oko 20 sestara koje vezu, koje se bave ikonopisanjem, neke poljoprivredom, ili nekim drugim monaškim poslušanjima.

Što se tiče arhitekture, manastir Gračanica izgrađen je od tesanog kamena koji je polagan u redove dvojnih ili trojnih opeka, ima tri apside i pet kubeta sa osnovom upisanog krsta. Što se tiče spoljne priprate, ona je sagrađena u doba kneza Lazara Hrebeljanovića.

Gračaničke freske

Zidovi Gračanice oživljeni su portretima srpskih arhiepiskopa, patrijarha, a tu je i freska na kojoj je prikazana sahrana gračaničkog mitropolita Dionisija. Neke od najlepših fresaka jesu ciklusi Rođenja Gospodnjeg, ali i Vaseljenskih sabora. Centralni luk oslikan je likom kralja Milutina i njegove žene Simonide, vizantijske princeze, dok se na prednjem delu naosa nalaze freska strašnog suda i stablo dinastije Nemanjić.

Što se ikona tiče, manastir Gračanica ima vrlo bogatu riznicu među kojima je najznačajnija ikona koja potiče iz 14. veka, ikona Hrista Milostivog.

Iako se zna kada je sagrađen manastir Crna Reka, ipak ne postoje podaci o njegovom ktitoru, ili bar još uvek nisu pronađeni. Jedan je od retkih manastira koji nije rušen, te je sačuvao svoj prvobitni izgled, ali i najvredniji živopis iz 16. veka. Takođe, ovde se nalaze mošti Petra Koriškog, podvižnika iz XIII veka čija isposnica i danas postoji u blizini Markovog manastira. Njegovo telo prebačeno je u Crnu Reku u 16. veku. U drugoj polovini 17. veka ovde su bile smeštene i mošti Stefana Prvovenčanog koje su potom vraćene u manastir Studenica.

Vrlo interesantan podatak jeste to da je upravo u ovom manastiru tokom turske vladavine osnovana prva osnovna škola za srpsku decu na teritoriji Ibarskog Kolašina. Početkom 18. veka manastir Crna Reka imao je i pisarnicu u kojoj su sastavljane, ali i prepisivane bogoslužbene knjige, a tu je bila i škola za monahe.

Do nedavno, manastir Crna Reka bio je gotovo nepoznat. Međutim, uspeo je da privuče vernike ne samo iz Srbije, već i ljude pravoslavne vere iz čitavog sveta.

Nekoliko kilometara od manastira nalazi se i rehabilitacioni centar koji poseduje i kapelu posvećenu Svetom Simeonu Bogoprimcu.

Ovaj manastir je dugo vekova važio za jedan od najznačajnijih o čemu svedoči i činjenica da se pominje u Studeničkom tipiku, kao i njegov iguman koji je učestvovao u izboru studeničkog igumana. Takođe, manastir Banja mesto je na kome počivaju tela nekih od najistaknutijih porodica iz doba vladavine cara Dušana i Uroša. Nekada, manastir je čak bio mauzolej Vojnovića, ugledne vlastelinske porodice.

U sklopu manastirskog kompleksa nalaze se već pomenuti manastir, crkva posvećena Svetom Nikoli, crkva Uspenja i temelji crkve Svetog Ilije. Crkvu Svetog Nikole sagradio je Stefan Dečanski 30-ih godina 14. veka. Tokom godina, bila je više puta razarana od strane Turaka, a nešto značajniju obnovu doživela je pred sam kraj 16. veka.

Osnova crkve koja je posvećena Svetom Nikoli je u obliku upisanog krsta sa polukružnim apsidom, dve polukružne niše na istoku, tremom na zapadu i pripratom. Što se živopisa crkve tiče, stariji potiče iz 14. veka, a mlađi s kraja 16. veka. Ovaj poslednji radili su slikari iz slikarske radionice iz Peći.

Neki od najstarijih i najdragocenijih predmeta koje manastir Banja čuva jesu darohranilica iz 16. veka, nekoliko čaša sa likom Svetog Nikole, kandila, putiri, predmeti od gorskog kristala, dve ripide, kao i mnogi drugi predmeti koji se koriste prilikom pravoslavnog crkvenog obreda.

Sveti Luka je u Antohiji i Tazru izučio medicinu, te je radio kao lekar najčešće na brodovima koji su prevozili putnike i po nekoliko nedelja. Osim toga, smatra se začetnikom ikonopisanja, s obzirom da mnogi izvori tvrde da je upravo Sveti Luka naslikao prvu ikonu, ikonu Isusa Hrista, a potom i ikone Bogorodice i apostola Petra i Pavla.

Oko 60. godine napisao je Sveto Jevanđelje po Luki, a zatim i Dela apostolska.

Kada je imao 84. godine, idolopoklonci su oduzeli život Svetom Luki obesivši ga na drvo masline u gradu Tebi.

Svetog Luku srpska pravoslavna crkva slavi 31. oktobra, a rimokatolička 18. oktobra. Smatra se zaštitnikom doktora, umetnika, zlatara, mesara i neoženjenih muškaraca. Njegov grob časti nalazi se u Padovi u crkvi svete Justine.

Vratnjanske kapije

Imali smo sreće da Vratnjanske kapije, to čudo prirode, budu smeštene upravo u našoj prelepoj nam Srbiji koja se može pohvaliti i mnogim drugim prirodnim lepotama. Vratnjanske kapije dobile su ime po mestu na kome se nalaze, a u pitanju je, već pretpostavljate, kanjon Vratne. Kapija, odnosno kamenih lukova ima tri, a nastali su urušavanjam pećina.

Prva kapija nosi naziv Mala kapija, koja je duga svega 15, a široka 30 metara. Druga se, suprotno njoj, proteže na 45 metara, široka je čak 23 metra, visoka 26, a dubina svoda iznosi oko 30 metara. Zato nosi naziv Velika kapija.Treća kapija u sebi krije posebnu draž, verovatno zbog toga što je posetiocima najmanje pristupačna od sve tri. Međutim, ljubitelje prirode, avanturiste i istraživače ništa ne može sprečiti da uživaju u njenoj lepoti.

Nadomak treće ili, kako su joj nadenuli ime Suve kapije, istraživači su, na njihovu veliku radost, otkrili čak tri pećine. Nažalost, o njima se još uvek ne zna mnogo, jer su nedovoljno istražene, što ne znači da će tako i ostati. Međutim, ono što je poznato jeste da je jedna od pećina dugačka neverovatnih 400 metara, u drugoj se čak krije i jezero, a treća krije veliki broj interesantnih, pomalo misterioznih tunela.

Manastir Gradac građen je u Raškom stilu, ali vešto oko može primetiti da se i gotika umešala u poneki deo. Graditeljima je uzor bila Bogorodičina crkva u Studenici, što se jasno može videti već pri prvom pogledu.

Dok su Turci harali našim prostorima, manastir je pretrpeo mnoge nezgode. U to vreme, u njemu nije bilo ni jednog monaha, a crkva je dugo čekala na krov koji je prethodno odnet. Freske koje su je krasile, nažalost su, samo delimično sačuvane. Na potpunu rekonstrukciju manastir Gradac čekao je sve do druge polovine 20. veka, kada počinje da se oporavlja i kada dobija svoj konak. Danas je on ženski manastir.

Hram Svetog Nikole, koji je smešten u porti manastira, najverovatnije je sagrađen sa prvobitnom idejom da se u njemu obavlja služba za radnike koji su bili katolici. Pravougaonog je oblika, nema kupolu i ima pravougaoni oltarski apsid.

Glavni objekat manastirskog kompleksa jeste crkva Svetih arhangela Mihaila i Gavrila, građena u raškom stilu, od sige, u čijoj je osnovi jednobrodna bazilika sa polukružnom oltarskom apsidom na istoku i pripratom na zapadu.

Unutrašnjost crkve obiluje freskama poznatih ikonopisaca Dimitrija Posnikovića i Simeona Lazovića, a ambijent upotpunjuju ikone ruskih istaknutih umetnika i portal rađen rukama veštih duborezaca.

Godine 1688. manastir Klisura doživeo je veliku nesreću. Naime, tokom bitke kod Golije, izbio je požar i prvobitni živopis je uništen. Čekao je na obnovu sve do 1952. godine, za šta se pobrinuo akademski slikar Jaroslav Kratina. Zidovi su oplemenjeni brojnim hrišćanskim temama, ali i brojnim ličnostima poput majke Jugovića, Filipa Višnjića, Kosovke devojke i drugih.

Tokom Prvog svetskog rata, Austrijanci su uništili ogroman broj odeždi, knjiga, bogoslužbenih predmeta, starina koje je manastir Klisura posedovao. Međutim, to im nije bilo dovoljno, te su Veljka Tankosića, višegodišnjeg paroha manastira, obesili na Dovarju kod Užica zbog organizovanog otpora protiv okupatora. Tokom Drugog svetskog rata, pred Svetog Luku, Bugari su zapalili manastir Klisura i pobacali brojne vredne predmete od duhovnog i umetničkog značaja.

Od 1961. godine manastir Klisura je ženski manastir.

Sveti Jovan Bogoslov je prilikom Tajne večere sedeo tik uz Hrista koji mu je otkrio Judinu izdaju. Proveo je uz Hrista njegove poslednje, najteže trenutke ovozemaljskog života, momente u kojima je bio više nego surovo mučen. Zbog toga mu je Isus, prikovan za krst na kome je stradao, poverio brigu o Bogorodici.

Održavši obećanje, Sveti Jovan Bogoslov se brinuo o Hristovoj majci sve do njene smrti nakon koje odlazi da propoveda u Efesu i Rimu. Međutim, u Rimu biva surovo tretiran od strane cara Domicijana koji naređuje da se za Jovana spremi najjači mogući otrov koji će ispiti. Na carevo veliko nezadovoljstvo, Sveti Jovan Bogoslov po njegovom ispijanju ostaje živ, te biva prognan na ostrvo Patmos.

Kada mu je bilo oko 100 godina, Sveti Jovan Bogoslov je svojim učenicima zatražio da mu iskopaju grob u vidu krsta i pokriju ga zemljom kada u njega uđe. Tako i beše. Međutim, kada su nakon nekog vremena otvorili grob, tela nije bilo.

Sveti prorok Jeremija slavi se 14. maja, a rođen je u selu nadomak Jerusalima čak šest vekova pre Isusa Hrista. Vrlo rano počeo je da prorokuje, kada je imao samo 15 godina. Mnogim carevima predvideo je sudbinu koju nisu priželjkivali, te je s toga često proganjan. Caru Jehoniju Sveti Jeremija je prorekao da će ga sa čitavom porodicom odvesti u Vavilon gde će ubrzo po dolasku i umreti, a caru Joakimu da će mu se telo vući van zemlje nesahranjeno. Zbog ovog poslednjeg, Sveti Jeremija bačen je u tamnicu.

Po dolasku cara Sedekije na jerusalimski presto, Sveti Jeremija je prorekao pad Jerusalima i njegovo razaranje od strane Vavilonaca. Tako je bilo: grad je opkoljen, opljačkan, ubijen je veliki broj ljudi, a neki su odvedeni u Vavilon kao roblje.

Sveti Jeremija protivno svojoj volji odlazi u Misir sa izvesnim brojem Jevreja. Tamo provodi svega četiri godine nakon čega ga njegovi sunarodnici kamenuju. Prvobitno je bio sahranjen u Misiru, ali su njegove mošti odatle prenete u Aleksandriju po naredbi cara Aleksandra Velikog.

Sveti Ignjatije Bogonosac bio je jedan od učenika Svetog Jovana Bogoslova, ali i prvi koji je uveo antifonski način pojanja u crkvi. Ovaj način podrazumeva pevanje za dve pevnice. Kada pojanje na jednoj od ove dve strane prestane, na drugoj počinje.

Kada je neznabožački car Trajan vodio rat protiv Persije, prolazio je, između ostalog, kroz Antiohiju gde je čuo za Svetog Ignjatija. Neverujući da vera može da bude toliko čvrsta, car je pokušao da ga odvrati od vere na sve načine, prvo preteći mu, a posle nudeći mu senatorsku titulu. kako Sveti Ignjatije Bogonosac nije želeo da se odrekne Boga, Trajan je naredio da ga okuju, pošalju ga u Rim i bace ga u arenu zverima. Godine 106. lavovi su ga rastrgli, a ono malo njegovih moštiju vraćeno je u Antiohiju. No, po dolasku Persijanaca u Antiohiju, njegove mošti vraćene su u Rim.

Sveti Marko je došavši u Aleksandriju i ovde osnovao crkvu i u ljudskim srcima stvorio i učvrsto veru prema Hristu. Međutim, Sveti Marko pao je u ruke beznabožaca koji su ga osudili i izranjavali vukući ga ulicama Aleksandrije, a potom ga bacili u tamnicu. Sledećeg dana se upokojio.

Mošti Svetog Marka su u 9. veku iz Aleksandrije prenete u Veneciju, grad koji ga slavi kao svog zaštitnika. Na Trgu Svetoga Marka nalazi se i istoimena katedrala sa koje je jedan od zidara pao tokom njene gradnje, ali je tom prilikom ostao nepovređen zahvaljujući molitvi. Zbog toga se smatra i zaštitnikom zidara, ali i advokata, pisara, zatvorenika, staklara i Egipta.

Kao monah, Sveti Vasilije Ostroški vodio je veoma strog način života zbog čega se za njega vrlo brzo pročulo, te je izabran za zahumskog i skenderijskog episkopa. Kao arhijerej, Sveti Vasilije Ostroški boravio je u manastiru Tvrdoš. Međutim, po razaranju manastira od strane Turaka, Vasilije se seli u manastir Ostrog.

Sveti Vasilije Ostroški umro je u 16. veku u Ostrogu, gde se i danas čuvaju njegov grob i njegove čudotvorne mošti isceliteljske moći nad kojima dolaze da se leče iskreni vernici iz svih delova sveta.

Sveti Trifun se rodio u jednom malom frigijskom selu Kampasada. Odrastao je u vrlo siromašnoj, ali složnoj porodici, okružen ljubavlju svojih bližnjih. Još kao vrlo mali dečak spoznao je ljubav koju gaji prema veri, ali i neverovatnu moć koju mu ta ljubav pruža. Naime, Sveti Trifun je isceljivao najrazličitije bolesti koje bi zadesile ljude ili pak životinje u njegovoj okolini.

U vreme kada je Sveti Trifun još uvek bio mlad, Rimskim carstvom počeo je da vlada car Gordijan. Međutim, zadesila ga je velika nesreća. Naime, Gordijanova kćer Gordijana se teško razbolela – izgubila je razum. Sa svih strana dolazili su najistaknutiji lekari ne bi li rešili problem mlade devojke, međutim nikome od njih nije polazilo za rukom. Jednoga dana iz nje je progovorio zli duh i rekao da ga iz Gordijane može isterati samo Sveti Trifun. Izlečivši devojku, Sveti Trifun je dobio silno bogatstvo koje je razdelio siromašnima vrativši se čuvanju gusaka, poslu koji je do tada zadovoljno obavljao.

S obzirom da se bratstvo manastira istaklo u Kočinoj krajini pomažući namirnicama vojsku Koče Aranđelovića 1788. godine, Turci su zapalili manastir, a monasi su, kako bi se zaštitili, pobegli. Kada je manastir zapaljen, u njemu je otkrivena i riznica u zidu iza ikona u kojoj je kneginja Milica skrila blago, između ostalog i krunu kneza Lazara. Manastir Ljubostinja je nakon toga obnovljen tek u 19. veku.

Moravska arhitektura dovela je do toga da manastir svojim izgledom oduševljava čak i one koji se ne razumeju naročito u arhitekturu. Što se tiče fresaka, levo od ulaza nalazi se freska na kojoj je prikazana kneginja Milica, zatim knez Lazar, a sa desne strane je freska despota Stefana i njegovog brata Vuka.

Najznačajniji dar koji je manastir Ljubostinja ikada dobio jeste pokrov sa pohvalom knezu Lazaru koji je na svili izvezla u zlatu Jefimija, Uglješina žena. Ona je takođe sahranjena u Ljubostinji i grob joj se nalazi sa desne strane ulaza u crkvu.